Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Σκέψεις επί της παρουσίασης του βιβλίου «Το φάντασμα της όπερας»



Τον Απρίλιο του 2014, ο γνωστός φυσικός και πανεπιστημιακός δάσκαλος κ. Στέφανος Τραχανάς εξέδωσε ένα αρκετά ενδιαφέρον βιβλίο με τον τίτλο «Το φάντασμα της όπερας». Το βιβλίο αναρωτιέται γιατί αρνούμαστε να φέρουμε τον θεμελιώδη αντιδογματισμό και τον υγιή σκεπτικισμό της επιστήμης στο προσκήνιο. Προτιμάμε να καταχωνιάζουμε στα υπόγεια το αληθινό πρόσωπο της επιστήμης, αν και σε αυτή οφείλουμε την υλική ευημερία που απολαμβάνουμε.
Στις 30 του Μάη έγινε η επίσημη παρουσίαση του βιβλίου στην αίθουσα «Ανδρόγεω» του δήμου Ηρακλείου. Ομιλητές, εκτός από το συγγραφέα, ήταν ένας φιλόλογος και ένας βιολόγος. Παραλείπω τα ονόματα για δυο λόγους: Πρώτον, ενδιαφέρουν οι απόψεις και όχι τα πρόσωπα και δεύτερον οι σκέψεις που θα ακολουθήσουν έχουν στοιχεία και από τις παρεμβάσεις μελών του ακροατηρίου, τους οποίους δεν γνωρίζω. 
Στην παρουσίαση ακούστηκαν πολύ ενδιαφέροντα πράγματα και κυρίως τονίστηκε με γλαφυρότητα η απαράδεκτη για την πρόοδο, τη γνώση και τον πολιτισμό τάση αρκετών να καταπίνουν αμάσητα όσα αντιεπιστημονικά και έωλα αιωρούνται στο ανθρώπινο διανοητικό σύμπαν.
Θα ήθελα όμως να σημειώσω ορισμένες σκέψεις κριτικής επί της παρουσίασης (και όχι επί του περιεχομένου του βιβλίου) που, κατά την άποψή μου, δείχνουν ότι το αντίπαλον δέος μάλλον λεονταρίζει.
Α) Σε κάθε ευκαιρία τονιζόταν η παντοδυναμία των θετικών επιστημών για την πρόοδο του ανθρώπου και η ανυπέρβλητη ισχύς του πειράματος ως απόδειξης. Νομίζω ότι ήταν πολύ εύστοχη η παρατήρηση ενός ψυχολόγου από το ακροατήριο ότι είναι άλλο να πειραματίζεσαι με ένα ηλεκτρόνιο στο εργαστήριο και άλλο με μια ανθρώπινη ψυχή. Στη δεύτερη περίπτωση υπάρχουν ορισμένες ηθικές δικλείδες που απουσιάζουν στην πρώτη, καθώς πρόκειται για τη ζωή εκεί έξω.
Β) Ακούστηκε η - ακατανόητη για εμένα - άποψη ότι η επιστήμη με τα πορίσματά της, θα έπρεπε να αποτελεί τη μόνη ηθική πρόταση διαβίωσης. Μου ακούγεται ως μια αποχρώσα έννοια ολοκληρωτισμού, η οποία μάλιστα έρχεται σε αντίθεση με μια αποστροφή του οπισθόφυλλου του βιβλίου για «το ηθικό περιεχόμενο που ενυπάρχει στην επιστημονική μέθοδο καθ’ εαυτήν: το δικαίωμα να αμφιβάλλεις έλλογα και η υποχρέωση να σκέφτεσαι ελεύθερα, αναγνωρίζοντας ως μόνη αυθεντία την εμπειρική πραγματικότητα». Ελεύθερη σκέψη είναι μόνο ό,τι υποδεικνύεται από την επιστήμη; Εμπειρική πραγματικότητα είναι μόνο ό,τι αποδεικνύεται πειραματικά;
Γ) Αναζητώντας οι ομιλητές την ευθύνη που δεν εισχωρεί η αληθινή επιστήμη στις απλές κοινωνικές δομές απέδωσαν το μερίδιο του λέοντος στον κρατικό επεμβατισμό ή στην κρατική αδιαφορία και στην παιδεία, τονίζοντας κυρίως την ευθύνη της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Όσοι έχουμε τελειώσει ένα Πανεπιστήμιο γνωρίζουμε από πρώτο χέρι το αν έχουν ευθύνη ή όχι οι τριτοβάθμιοι. Μεγάλη κουβέντα αυτή…
Δ) Ένας εκ των ομιλητών πρόβαλε την άποψη του Jacques Monod ότι το μόνο φως είναι το βασίλειο της γνώσης και το μόνο σκοτάδι είναι το βασίλειο της άγνοιας. Με αποφθεγματικό τρόπο ο Monod διακήρυξε ότι πλέον δεν υπάρχουν τα αγωνιώδη υπαρξιακά ερωτήματα του ανθρώπου, τα οποία και χαρακτηρίζονται ως η παιδική ασθένεια του πολιτισμού μας. Και ρωτώ: Με ποια επιστημονική – πειραματική μέθοδο φτάνουμε στα παραπάνω συμπεράσματα; Πώς αποφαίνεται αυθεντικά για υπόθεση, όπου δεν μπορεί να εφαρμόσει ορθολογική και πειραματική μέθοδο; Μου φάνηκε τραγικά αυτοαναιρετική η θέση του ομιλητή ότι ο Monod «δυστυχώς, έφυγε από τη ζωή νωρίς» (1910-1976). Τι θέση έχει η «δύσκολη τύχη» στο θάνατο που θα έπρεπε να είναι η επιβεβαίωση μιας επιστημονικά δοσμένης αναγκαιότητας, με βάση και το διάσημο βιβλίο του επιστήμονα;
Ε) Μού δόθηκε η εντύπωση ότι γενικά οι ομιλητές δεν έχουν διάθεση να συνδιαλεχθούν με τη θεολογία σε ζητήματα, όπως η θεωρία της εξέλιξης. Είναι βέβαια αμφίβολο εάν προσδίδουν οποιαδήποτε επιστημονική βάση στη θεολογία. Από άλλες παρέες και συζητήσεις (και όχι από την παρουσίαση αυτού του βιβλίου) έχω την εμπειρία ότι οι περισσότεροι ένθερμοι οπαδοί του ορθού λόγου έχουν πλήρη σύγχυση μεταξύ θρησκείας, θρησκόληπτης ιδεολογίας και θεολογίας. Θεωρούν ότι ο ιεροκήρυκας του 18ου αιώνα και η σταυροκοπούμενη θεία είναι τα αντιπροσωπευτικά δείγματα αυτής της θεολογίας. Προφανώς, αγνοούν ότι ο Μέγας Βασίλειος για παράδειγμα, στην Ομιλία του εις την Εξαήμερον (από τον 4ο αιώνα μ.Χ.) αναφέρεται στην εξελικτική διαδικασία της Δημιουργίας. Προφανώς, καταδικάζουν συλλήβδην τη θεολογία στο όνομα του δογματισμού της διοίκησης της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, αλλά μάλλον δεν έσκυψαν στην πιθανότητα η θεολογία αυτή κάτι να έδωσε σε εκπροσώπους του ορθού λόγου και της επιστήμης, οι οποίοι είχαν στενή σχέση (και λόγω ιδιότητας) με αυτή. Ενδεικτικά, αναφέρω: Δαρβίνος, Κοπέρνικος, Μέντελ, Ευγένιος Βούλγαρης.
Στ) Οι ομιλητές μιλούσαν εναντίον των δογμάτων πάσης φύσεως, με χρωστούμενη απάντηση στην ερώτηση «ποια είναι η θέση των αξιωμάτων στις φυσικές επιστήμες». Και με την παρατήρηση ότι η τελευταία φράση του οπισθόφυλλου του βιβλίου ότι η μόνη αυθεντία είναι η εμπειρική πραγματικότητα είναι η απόλυτη επιβεβαίωση της δογματικής παράδοσης της Εκκλησίας. Η οποία και διατύπωσε ως δόγμα ό,τι ζούσε και ζει εμπειρικά. «Ὅ ἀκηκόαμεν, ὅ ἑωράκαμεν τοῖς ὀφθαλμοῖς ἡμῶν, ὅ ἐθεασάμεθα καί αἱ χεῖρες ἡμῶν ἐψηλάφησαν, περί τοῦ λόγου τῆς ζωῆς» (Α΄ Ιωαν. 1,1). Μεγάλη συζήτηση κι αυτή….   


Σχόλια

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Η ομιλία μου στην επέτειο της 28ης Οκτωβρίου 1940 (2013)

Έχουμε συνηθίσει να δίνουμε στις εθνικές επετείους είτε μυθικά στοιχεία είτε χαρακτηριστικά μνημοσύνου. Γι’ αυτό ίσως και δεν μας αγγίζουν αρκετά. Οι μεγάλοι δεν διδάσκονται από αυτές και οι νεότεροι δεν ενδιαφέρονται. Σχεδόν όλοι οι νέοι αδιαφορούν για τους μύθους και τα πεθαμένα πράγματα και αρκετοί αντιμετωπίζουμε τις επετείους ως πέρα από εμάς, έξω από τη ζωή μας. Ίσως ως ευκαιρία ξεκούρασης και εκδρομής ή έστω ως ευκαιρία για μια ημέρα εθνικής ανάτασης. Αλλά ως εκεί. Τίποτε παραπέρα. Και κάπως έτσι, κάπου εκεί γεννιέται ο εθνικισμός από τη μια πλευρά και ο εθνομηδενισμός από την άλλη. Αποτέλεσμα και οι δυο της έλλειψης παιδείας και της ιστορικής συναίσθησης. Η σημερινή επέτειος της 28ης Οκτωβρίου δεν είναι μνημόσυνο. Ακόμη κι αν κάποιοι από τους πρωταγωνιστές των γεγονότων έχουν πεθάνει είτε στο πεδίο της μάχης είτε στη διάρκεια των χρόνων έως σήμερα, οι αξίες και τα ιδανικά που υπηρέτησαν ζουν ακόμη. Και θα ζουν, όσο υπάρχουν άνθρωποι με παιδεία και ήθος. Εξάλλου, αν ζούσαν οι αγ…

Η θλιβερή εικόνα των μαθητών της Γ΄ Λυκείου

Την ώρα που γράφω αυτές τις αράδες, έχω αρκετό θυμό και θλίψη. Θα γράψω όμως αυτά ακριβώς που νιώθω. Χαιρετάς τους μαθητές σου που τελειώνουν τη Β΄ Λυκείου με την ευχή «Καλό καλοκαίρι» και το Σεπτέμβρη που τους ξαναβλέπεις, κάτι έχει χειμωνιάσει. Οι περισσότεροι μαθητές - αυτοί που ονομάζονται συνειδητοποιημένοι - έχουν το παγωμένο χαμόγελο της αμηχανίας, όταν τους ρωτήσεις πώς πέρασαν το καλοκαίρι τους. Με το θολό βλέμμα προσηλωμένο στις ημέρες του Μάη που θα κρίνουν τον κόσμο (τους). Κάποιοι έχουν ήδη μετρήσει πόσος καιρός (σε μήνες, εβδομάδες, ακόμη και ημέρες) απομένει μέχρι τότε. Στους δικούς μου τελειόφοιτους μαθητές προτείνω να θυμηθούν πώς άρχισαν το σχολικό τους ταξίδι. Να κάνουν και μια βόλτα στο παλιό τους νηπιαγωγείο. Χαρούμενα, ζωηρά παιδάκια με όρεξη για παιγνίδι και ανακαλύψεις. Πώς τελειώνουν; Κουρασμένοι, αγανακτισμένοι, αγχωμένοι και με το «άντε να τελειώνουμε για να αρχίσουμε να ζούμε». Πότε ήταν η τελευταία φορά που χάρηκαν τη μάθηση; Πότε ήταν η τελευταία φορά που ε…

Μεταξύ θεολόγων ειλικρίνεια…

Τα Θρησκευτικά αλλάζουν. Νέα Προγράμματα Σπουδών. Τα πρώτα μάλιστα σε σχέση με όλα τα άλλα μαθήματα. Αντιδράσεις, ενθουσιασμοί, μουδιάσματα. Άλλοι "εις το πυρ το εξώτερον", άλλοι "ναι μεν, αλλά", άλλοι "επιτέλους". Μεταξύ θεολόγων ειλικρίνεια; Σίγουρα; Πάμε… - Όλο αυτό το χρονικό διάστημα δεν σταθήκαμε όλοι στο ύψος και στην ουσία της αποστολής μας. Ουκ ολίγοι – και μάλιστα μεγαλόσχημοι και με θέσεις – επιδόθηκαν σε ένα φαύλο κύκλο καταγγελιών, διχασμού και αλληλοφαγωμάρας. Άλλοι ανακάλυπταν παντού προδοσίες των ιερών και των οσίων και άλλοι έχτιζαν τη φήμη τους ως προχώ και updated. Το κοινό τους; Δεν είχαν διαβάσει αυτό που πολεμούσαν ή που εκμεταλλεύονταν.... - Δόθηκε αφορμή και χώρος στους κάθε λογής ΓΟΧ, ιδεοληπτικούς και περιφερόμενους του διαδικτύου να εκμεταλλευτούν και να διαστρεβλώσουν την έννοια «μάθημα των Θρησκευτικών». - Θυμηδία και οίκτος μόνο μπορεί να συνοδεύει σχόλια του τύπου «το 666 επιβάλει το νέο μάθημα των Θρησκευτικών» ή «ας τελειώνουμ…

Το «δικαίωμα» των καταλήψεων

Δυστυχώς, στην καθημερινότητά μας το αυτονόητο, το νόμιμο και το λογικό αναμετράται στα ίσα με την κουτοπονηριά, την παρανομία και τη λαμογιά. Δεν χρειάζεται να μαντέψουμε ποιος νικάει. Και υπεύθυνοι δεν είναι μόνο οι πέντε δέκα νταήδες, θρασύδειλοι, βολεμένοι. Εξίσου υπεύθυνο είναι και το συντριπτικό ποσοστό των μελών μιας κοινωνίας που δεν άκουσαν, δεν είδαν, δεν κατάλαβαν. Της κοινωνίας του «τι σε νοιάζει εσένα;» και της κοινωνίας του «ωχ, αδερφέ, μη χώνεις τη μύτη σου για να μη βρεις κανένα μπελά». Σε μια τέτοια κοινωνία μεγαλώνουμε και διδάσκουμε παιδιά. Και ως έθιμο πλέον – αυτονόητο και αδιατάρακτο – κάθε φθινόπωρο στα σχολεία της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης της χώρας υλοποιείται το «δικαίωμα» της κατάληψης. Ε, ας το πούμε ξεκάθαρα πλέον. Δεν υπάρχει τέτοιο δικαίωμα. Η κατάληψη οποιουδήποτε δημοσίου κτιρίου ή δρόμου, η απαγόρευση πρόσβασης σε δημόσια αγαθά είναι ενέργειες παράλογες, παράνομες και υποτιμητικές για μια κοινωνία που θέλει να λέγεται πολιτισμένη. Βέβαια, το μάθημα «ό…

Κύριε Υπουργέ, ελάτε να παίξουμε

Μπορεί κάποιος, διαβάζοντας μόνο τον τίτλο, να νομίσει ότι το άρθρο είναι περιπαικτικό. Όχι, όχι, καθόλου…. Εξάλλου, το παιδί και το παιγνίδι (ομόρριζα) είναι πολύ σοβαρές υποθέσεις. «Θρησκευτικά δεν διδάσκονται στα σχολεία. Η ώρα του παιδιού είναι». Δεν μπορώ να υποθέσω εάν, την ώρα που έλεγε τα παραπάνω, ο υπουργός Παιδείας κ. Ν. Φίλης είχε και τη χαρά που νιώθει κανείς, όταν ανεβάζει το αίμα του άλλου στο κεφάλι. Συγγνώμη που θα σας απογοητεύσω, κύριε Υπουργέ, αλλά πλέον έχουμε συνηθίσει. - Έχουμε συνηθίσει από προκατόχους σας ότι όποιος θέλει να τραβήξει πάνω του τα φώτα της δημοσιότητας, λέει και μια περισπούδαστη κοτσάνα για τα Θρησκευτικά. - Έχουμε συνηθίσει ότι όποιος δεν παράγει έργο, μιλάει εναντίον των Θρησκευτικών για να πείσει τα απανταχού πρόβατα ότι έλυσε τα θέματα της παιδείας. - Έχουμε συνηθίσει ότι όποιος θέλει να πουλήσει δήθεν προοδευτισμό και αριστεροσύνη, υψώνει κορώνες (όχι βασιλικές…) κατά των Θρησκευτικών. Απλά αυτό που χρειάζεται στην κοινωνία μας είναι περισσότ…

Ποιοι μιλάνε (συνήθως….) για το μάθημα των Θρησκευτικών;

Το μάθημα των Θρησκευτικών ήταν ανέκαθεν στο επίκεντρο ιδεολογικών, διοικητικών και άλλων αντιπαραθέσεων. Τα τελευταία χρόνια μάλιστα αναζωπυρώθηκε το «ενδιαφέρον» για χάραξη γραμμής. Συνήθως αυτοί που μιλάνε (σε συνέδρια, βιβλία, άρθρα, στο διαδίκτυο, στο γυαλί και στη Βουλή…) σχετικά με το μάθημα είναι οι παρακάτω: Α) Καθηγητές Πανεπιστημίου: Αρκετοί από αυτούς έχουν από ελάχιστη έως καθόλου ιδέα για το τι όντα διαβιούν στη σχολική τάξη. Λάτρεις και πιστοί ακόλουθοι παιδαγωγικών θεωριών, διδακτικών αρχών και στόχων, μετά δυσκολίας ακούγονται ή διαβάζονται ύστερα από ένα δεκάλεπτο. Ευχαρίστως, παραχωρώ μια οποιαδήποτε τάξη μου για να διαπιστώσω κι εγώ πώς εφαρμόζονται όλα αυτά. Ίσως να είναι και η ετεροχρονισμένη εκδίκησή μου για το διάβασμα του αλήστου μνήμης ΑΣΕΠ. Τον τελευταίο καιρό στον κλάδο τους ευδοκιμεί και ένα άλλο είδος: αυτό του «βγάζουμε τα προσωπικά μας στην πλάτη του μαθήματος»…. Β) Επίσκοποι, κληρικοί και μοναχοί: Ορισμένοι από αυτούς έχουν μια ρομαντική ιδέα για το μάθη…

Λογικά, δεν υπάρχει Θεός…

Ομολογώ ότι όταν ήμουν μαθητής Λυκείου, είχα ένα πολύ ισχυρό θεωρητικό οπλοστάσιο με επιχειρήματα και απόψεις που κατέληγαν στο ότι «λογικά, υπάρχει Θεός». Θυμάμαι ακόμη την ικανοποίηση μετά από δυναμική επιχειρηματολογία και ειδικά όταν αυτή κατέληγε στην κατατρόπωση του αμφισβητία ή (ακόμη καλύτερα) του εχθρού της πίστης. Κόκκινο πανί η αντιπαράθεση με άτομα του συνδρόμου «Iamanatheist, debateme». Τώρα που έχω ήδη ισοφαρίσει τα έτη αποφοίτησης με την ηλικία αποφοίτησης, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι «λογικά, δεν υπάρχει Θεός». - Πώς είναι δυνατόν ένας Θεός παντοκράτορας να μην κάνει τίποτε για τόσα φτωχά και άρρωστα παιδάκια, για τόσες εξαθλιωμένες οικογένειες; - Πώς είναι δυνατόν ένας Θεός παντογνώστης να μην δίνει λίγη σοφία σε γιατρούς και επιστήμονες ώστε να ανακαλύψουν το φάρμακο για τον καρκίνο; - Πώς είναι δυνατόν ένας Θεός πανάγαθος να αφήνει μόνο και αβοήθητο τον Υιό Του να χλευάζεται, να σταυρώνεται και να πεθαίνει από κάποιους αχάριστους ευεργετηθέντες; - Πώς είναι δυνατόν ένας …

Γιορτές και αργίες στο ελληνικό σχολείο

- «Τι ώρα τελειώνει η γιορτή;» - «Πόσες απουσίες θα πάρουμε;» Σε αυτά τα δύο απλά και αδιαλείπτως επαναλαμβανόμενα ερωτήματα φανερώνεται η κατάντια αυτού που στην εκπαιδευτική γλώσσα λέμε «σχολική εορτή». Μη βιαστείς, φίλε αναγνώστη, να σκεφτείς «υπάρχουν και εξαιρέσεις», γιατί και δίκιο έχεις αλλά και πίσω από αυτή τη λεκτική κολυμβήθρα του Σιλωάμ μάταια προσπαθούμε να κρύψουμε τη γύμνια του βασιλιά. Για πάμε σε μερικά ενοχλητικά ερωτηματάκια… - Πόσοι συνάδελφοι δεν βρίσκουν ως ωραία ευκαιρία τον «χαμένο» χρόνο της σχολικής εορτής για να περάσουν απουσίες, να διεκπεραιώσουν γραφειοκρατικές διαδικασίες, να πιουν ένα καφέ με την ησυχία τους, βρε αδερφέ; - Πόσες φορές δεν στοιβάζουμε με το ζόρι, με φωνές και απειλές απρόθυμους και υπεράριθμους μαθητές σε χώρους ακατάλληλους (π.χ. με κακό φωτισμό και άθλια ακουστική) για να παρακολουθήσουν μια σχολική εορτή; - Πόσες φορές δεν έχουμε όλοι μας σκυλοβαρεθεί σε σχολικές εορτές μακρόσυρτες, κοινότοπες, άνευρες και μονότονες; - Πόσες φορές ακόμη θα …

Η πρώτη δήλωση της αναπληρώτριας υπουργού Παιδείας για τα Θρησκευτικά

Δεν πέρασαν ούτε 24 ώρες από την ορκωμοσία της κ. Σίας Αναγνωστοπούλου, ως αναπληρώτριας υπουργού Παιδείας, και προέβη σε δηλώσεις στο ραδιοφωνικό σταθμό «Στο κόκκινο». Ήταν τόση η χαρά της να πει κάτι εναντίον του μαθήματος των Θρησκευτικών, καθώς είναι γνωστό ότι τα Θρησκευτικά αποτελούν την αιτία της κακοδαιμονίας της παιδείας. Είπε λοιπόν η Υπουργός ότι «δεν είναι δυνατόν να οφείλει να δηλώνει ο μαθητής σε δημόσιο έγγραφο το θρήσκευμά του (ή την ιδιότητα του άθεου), ώστε να εξασφαλίσει την απαλλαγή». Ήταν τόση η χαρά της να πει κάτι εναντίον του μαθήματος των Θρησκευτικών που δεν έκανε τον κόπο να διαβάσει ότι η ισχύουσα εγκύκλιος Λοβέρδου (από 23.1.2015) αναφέρει ρητά ότι στην υπεύθυνη δήλωση «θα αναφέρεται ότι ο μαθητής δεν είναι Χριστιανός Ορθόδοξος και εξ αυτού επικαλείται λόγους θρησκευτικής συνείδησης, χωρίς να είναι υποχρεωτική η αναφορά του θρησκεύματος στο οποίο ανήκει, εκτός αν το επιθυμεί». Ασχετοσύνη ή πονηριά. Εδώ θα είμαστε…
Παναγιώτης Ασημακόπουλος Θεολόγος καθηγητής

Οι Τρεις Ιεράρχες στα σκουπίδια….

- Οι Τρεις Ιεράρχες στα σκουπίδια. Να ψάχνουν μαζί με τον άστεγο και το φτωχό κάτι να φάει και κάτι να βάλει από πάνω του για να ζεσταθεί. Σε μια κοινωνία της οποίας η παγωμάρα και η ατσάλινη κυνικότητα υπερβαίνει το χειμωνιάτικο κρύο. Κι αυτοί εκεί, αθεράπευτα ιδεολόγοι και ρομαντικοί εκφραστές του μηνύματος του Χριστού, ενός άλλου Χριστιανισμού με κοινωνικό πρόσωπο και κρυστάλλινη αγάπη. Να τα δίνουν όλα για τους ενδεείς (Μ. Βασίλειος). Να στηρίζουν σκανδαλιστικά τους λεπρούς (Μ. Βασίλειος, Ιω. Χρυσόστομος). Να τα βάζουν στα ίσια με την δυνατή και ανάλγητη κοσμική εξουσία για το φτωχικό μιας χήρας (Ιω. Χρυσόστομος). -Οι Τρεις Ιεράρχες στα σκουπίδια. Εκεί πετάνε τα ύπατα εκκλησιαστικά αξιώματα για να μην δημιουργηθεί σκάνδαλο (Γρηγόριος ο Θεολόγος). Εκεί πετάνε τον ύπουλο συμβιβασμό σε θεολογικά ζητήματα. Δεν κάνουν τα στραβά μάτια σε θέματα πίστης και ζωής της Εκκλησίας. Στα παλαιότερα των υποδημάτων τους γράφουν τις αβροφροσύνες και τα δείπνα πολυτελείας με την εξουσία (Ιω. Χρυσόστ…